Een vergeten graf, een tweede monument dat nog nooit was geïdentificeerd en, onder de grond, een minuscuul amethisten hangertje zonder bekende tegenhanger in Ierland. In Maree, in County Galway, heeft een opgravingscampagne zojuist een uitzonderlijk neolithisch grafcomplex aan het licht gebracht. De vondsten bieden een nieuwe kijk op de eerste boeren die zich bijna 6.000 jaar geleden in het westen van het eiland vestigden.
Een belangrijke archeologische ontdekking in County Galway
Twee neolithische graven op één locatie in Maree
De Ierse bodem is duidelijk nog lang niet uitverteld. In Prospecthill, in de omgeving van Maree, hebben archeologen van de University of Galway twee grafmonumenten blootgelegd die dateren uit het begin van het neolithicum.
Het eerste was bekend uit archieven, maar was vrijwel volledig uit het landschap verdwenen. Het tweede lag er vlak naast, zonder ooit als grafmonument te zijn geregistreerd. Samen vormen ze een uiterst zeldzame combinatie: een hofgraf en een portaalgraf die op enkele meters van elkaar zijn gebouwd.
Volgens het wetenschappelijke team gaat het om de enige bekende combinatie in Ierland van deze twee categorieën megalithische graven op één locatie. De ontdekking kan onderzoekers dan ook helpen om de grafgebruiken en overtuigingen van de eerste landbouwgemeenschappen in het westen van het land beter te begrijpen.
De opgravingen staan onder leiding van dr. Michelle Comber en dr. Noel McCarthy, die beiden verbonden zijn aan de afdeling archeologie van de University of Galway. Ze maken deel uit van het onderzoeksproject Maree – Land Use Through Time, dat zich richt op de ontwikkeling van menselijke bewoning en landschappen op het schiereiland Maree.
Een graf dat sinds de jaren 1960 vergeten was
Archeologen vonden de fundamenten van een monument van 30 meter
Het doel van de opgravingscampagne was aanvankelijk het terugvinden van een hofgraf waarvan de grote stenen tot in de jaren 1960 nog zichtbaar waren. Daarna waren deze verwijderd, waardoor het monument vrijwel volledig van het oppervlak verdween.
De archeologen beschikten echter over historische informatie die het bestaan ervan bevestigde. Door het terrein te bestuderen konden ze de fundamenten terugvinden en de afmetingen van dit verloren gewaande graf vaststellen.
Het monument is ongeveer 30 meter lang, waarmee het een van de grootste hofgraven is die in Ierland zijn ontdekt. Deze categorie bouwwerken is herkenbaar aan de open ruimte die doorgaans vóór de grafkamers werd aangelegd. In deze hof konden bijeenkomsten en verschillende ceremoniële activiteiten plaatsvinden.
Deze bouwwerken waren dus niet alleen begraafplaatsen. Waarschijnlijk waren het ontmoetingsplaatsen waar een gemeenschap een symbolische band met haar doden en voorouders onderhield.
Voor de bouw van een monument van deze omvang was een aanzienlijke collectieve organisatie nodig. De stenen moesten worden uitgekozen en gewonnen, vervoerd en op hun plaats worden gelegd; bovendien moest het terrein worden voorbereid en het geheel zonder moderne machines worden opgebouwd. De bouwplaats getuigde zowel van technische vaardigheden als van een sterke sociale samenhang.
Op enkele meters afstand verschijnt een tweede onbekend graf
Een deksteen van 14 ton bedekte een grafmonument
De echte verrassing kwam aan het licht vlak naast het hofgraf. De onderzoekers identificeerden de resten van een imposant portaalgraf dat nooit als grafmonument was geregistreerd.
Portaalgraven, die ook dolmens worden genoemd, bestaan uit een stenen kamer die wordt voorafgegaan door twee grote verticale stenen die een ingang vormen. Een zware plaat, de deksteen genoemd, rust op deze dragers.
In Maree is deze plaat bijna vier meter lang en ongeveer een meter dik. Het gewicht wordt geschat op 14 ton. Hoe indrukwekkend de steen ook is, tot nu toe maakte hij niet duidelijk wat zich precies onder zijn massa bevond.
Uit de opgravingen bleek dat het graf was gebouwd in een grote kuil die rechtstreeks in de rotsbodem was uitgehakt. Deze constructie beschermde een deel van de oudste grafgiften, waardoor archeologen een zeldzame kans kregen om de eerste gebruiksfasen van het monument te bestuderen.
De aanwezigheid van een hofgraf en een portaalgraf naast elkaar roept nu tal van vragen op. Werden de twee monumenten op hetzelfde moment gebouwd? Waren ze bestemd voor verschillende groepen? Werden ze achtereenvolgens of gelijktijdig gebruikt? De analyses zullen moeten proberen hun precieze chronologie vast te stellen.
Een uniek amethisten hangertje in Ierland
Een piepklein voorwerp in het hart van een monumentale ontdekking
De meest spectaculaire vondst van de opgravingen is echter niet de deksteen van 14 ton. Ze past in de hand: het gaat om een klein amethisten hangertje dat in het portaalgraf werd gevonden.
In verschillende Ierse megalithische monumenten zijn al kwarts kralen ontdekt. Volgens de University of Galway is er daarentegen momenteel geen vergelijkbaar amethisten hangertje bekend in een graf van dit type in Ierland.
Het voorwerp intrigeert zowel door het materiaal als door de functie ervan. Werd het als sieraad gedragen? Had het een symbolische waarde? Werd het samen met iemand bij diens begrafenis neergelegd? Voorlopig zijn de onderzoekers terughoudend met het toekennen van een precieze betekenis.
Nieuwe analyses kunnen mogelijk meer inzicht geven in de vervaardiging en eventueel in de herkomst van de steen. In de archeologie kan een ogenschijnlijk onopvallend voorwerp soms waardevolle aanwijzingen opleveren over uitwisseling, het vervoer van materialen en de sociale gebruiken van een gemeenschap.
Het hangertje mag de andere vondsten echter niet overschaduwen. Ook stenen werktuigen, prehistorisch aardewerk en gecremeerde menselijke botten zijn in de graven aan het licht gekomen.
Wie woonde er bijna 6.000 jaar geleden in Galway?
De eerste boeren veranderden het landschap ingrijpend
De twee monumenten dateren uit het begin van het neolithicum, waarschijnlijk rond 3700 tot 3500 voor onze jaartelling. Deze periode betekende een grote verandering in de Ierse geschiedenis.
De bevolkingsgroepen op het eiland leefden lange tijd voornamelijk van jacht, visserij en het verzamelen van wilde voedselbronnen. De komst van de landbouw leidde geleidelijk tot het ontstaan van meer sedentaire gemeenschappen die het land konden bewerken, dieren konden houden en een gebied langdurig konden bewonen.
Deze ontwikkeling had niet alleen gevolgen voor de voeding. Ze veranderde ook het landschap, de organisatie van menselijke groepen en hun relatie met de doden. De megalithische monumenten getuigen van samenlevingen die omvangrijke collectieve werkzaamheden konden coördineren en hun voorouders gedurende meerdere generaties op zichtbare plaatsen konden herdenken.
De graven konden ook als ontmoetingsplaatsen dienen. Bij sommige ceremonies werden menselijke resten verplaatst, verbrand of in de kamers neergelegd. Deze gebruiken mogen niet uitsluitend worden geïnterpreteerd vanuit ons moderne beeld van een begraafplaats: de relatie tussen de levenden, de doden en het grondgebied was waarschijnlijk veel hechter.
Een hofgraf en een portaalgraf: wat is het verschil?
Twee grafarchitecturen uit het Ierse neolithicum
Een hofgraf bestaat doorgaans uit een langgerekte steenhoop met een of meerdere grafkamers. Voor deze kamers vormen stenen een open of gedeeltelijk afgesloten ruimte. In deze hof kon de gemeenschap samenkomen voor ceremonies en rituelen.
Een portaalgraf heeft een compactere vorm. Twee verticale stenen markeren de ingang van de kamer en dragen een imposante deksteen. De dolmen van Poulnabrone, in de Burren, is een van de bekendste voorbeelden in Ierland.
Deze monumenten behoren tot de grote familie van Ierse megalithische graven, naast doorgangsgraven en wiggraven. Hun architectuur, verspreiding en chronologie verschillen, hoewel sommige ervan gedurende zeer lange perioden opnieuw kunnen zijn gebruikt.
In Prospecthill kan de aanwezigheid van beide architecturen op dezelfde plek wijzen op een bijzonder complexe inrichting van het graflandschap. Voor een precieze bepaling van de relatie tussen de monumenten moeten echter eerst de resultaten van de dateringen en analyses worden afgewacht.
Waarom is deze ontdekking zo belangrijk?
Een locatie die licht kan werpen op het begin van de landbouw in Ierland
Onderzoekers ontdekken niet iedere dag zulke goed bewaarde neolithische grafgiften. Veel Ierse monumenten zijn in de loop der eeuwen beschadigd door erosie, het hergebruik van stenen, landbouwactiviteiten of moderne ingrepen.
De in de rots uitgehakte kuil onder het portaalgraf heeft hier bijgedragen aan de bescherming van elementen die verband houden met de eerste gebruiksfasen van het monument. De botten, voorwerpen en verschillende bodemlagen kunnen samen en in hun oorspronkelijke context worden bestudeerd.
Deze bewaring is essentieel. Een op zichzelf gevonden voorwerp levert beperkte informatie op. Wanneer het zich in een nauwkeurig gedocumenteerde laag bevindt, in de nabijheid van botten of andere voorwerpen, kan het helpen om een opeenvolging van gebeurtenissen te reconstrueren.
De analyses van de gecremeerde botten kunnen met name informatie opleveren over het aantal mensen dat in het graf werd bijgezet, hun leeftijd of bepaalde aspecten van hun behandeling na de dood. Koolstof-14-datering moet het ook mogelijk maken om de verschillende gebruiksperioden van de locatie nauwkeuriger vast te stellen.
Op termijn kan het onderzoek bijdragen aan een bredere vraag: hoe richtten de eerste landbouwgemeenschappen in het westen van Ierland hun leefgebied in en hoe hielden ze de herinnering aan hun doden levend?
Een opgraving samen met de inwoners van Maree
Archeologen, studenten en vrijwilligers werken samen aan het project
Bij het onderzoek zijn specialisten en studenten van de University of Galway betrokken, evenals vrijwilligers uit de lokale gemeenschap. Het terrein is eigendom van de familie Burke, die het opgravingsteam ontvangt.
Het project krijgt ook steun van de Royal Irish Academy. De opmetingen werden uitgevoerd met medewerking van het Discovery Programme, een nationale organisatie voor archeologisch onderzoek die wordt ondersteund door de Heritage Council.
Deze lokale samenwerking speelt een belangrijke rol bij het onderzoek naar het Ierse erfgoed. Veel archeologische vindplaatsen liggen op privéterrein en hun behoud hangt in grote mate af van de dialoog tussen eigenaars, onderzoekers, instellingen en inwoners.
De grote stenen van het hofgraf waren in de jaren 1960 verplaatst, maar de herinnering aan het monument was niet volledig verdwenen. Enkele decennia later maakten archieven, lokale kennis en moderne methoden het mogelijk om terug te vinden wat er onder de grond was overgebleven.
Kun je de neolithische graven van Maree bezoeken?
Een onderzoekslocatie op privéterrein
De ontdekking betekent niet dat er een nieuwe toeristische locatie wordt geopend. De graven van Prospecthill liggen op privéterrein en maken deel uit van een archeologisch opgravingsprogramma. Er is geen permanente openstelling voor het publiek aangekondigd.
Het is daarom essentieel om het terrein niet zonder toestemming te betreden en niet te proberen rechtstreeks naar de opgravingszone te gaan. Het feit dat een archeologische locatie bekend is, geeft niet automatisch recht op toegang.
Reizigers die een toegankelijk portaalgraf willen ontdekken, kunnen naar Poulnabrone in de Burren, in County Clare, gaan. Deze neolithische dolmen behoort tot de bekendste prehistorische monumenten van Ierland. Andere megalithische graven zijn te zien in Creevykeel, in County Sligo, of in Brownshill, bij Carlow.
De locatie in Maree blijft voorlopig een laboratorium in de openlucht. De belangrijkste informatie zal misschien niet komen van nieuwe spectaculaire stenen, maar van dateringen, microscopische analyses en het nauwgezette onderzoek van de vondsten die tijdens de opgravingen zijn verzameld.
Galway onthult een nieuwe pagina uit de Ierse prehistorie
Een ontdekking die haar geheimen nog maar net begint prijs te geven
In Prospecthill staan monumentaliteit en het allerkleinste tegenover elkaar. Een deksteen van 14 ton vertelt over de collectieve inspanning die nodig was om een graf te bouwen. Een amethisten hangertje verwijst naar een individu, een gebaar of een overtuiging waarvan de betekenis ons nog altijd ontgaat.
Daartussen tekent zich het portret af van een gemeenschap die veel georganiseerder was dan we misschien zouden denken. Deze vrouwen en mannen bewerkten het land, bewerkten steen, beheersten de pottenbakkerskunst en bouwden monumenten die generaties lang moesten blijven bestaan.
Bijna zes millennia later komen hun graven opnieuw aan het licht in het landschap van Galway. De eerste ontdekkingen zijn al opmerkelijk, maar de onderzoekers hebben nu maanden, misschien zelfs jaren werk voor de boeg om te begrijpen wat deze locatie werkelijk onthult over de eerste boeren van West-Ierland.
